SEKCJA LESSU

Komitet Badań Czwartorzędu PAN

XVIII Ukraińsko-Polskie Seminarium Terenowe

"Osady formacji lessowej północnego Przyczarnomorza"

dedykowane profesorom Wołodymirowi Krokosowi i Henrykowi Maruszczakowi, wybitnym badaczom lessów

9-13 września 2013 r., Roxolany (Ukraina)

MONOGRAFIA (plik pdf)

Al. Kraśnicka 2 C,D, 20-718 Lublin

Skontaktuj się z nami:

Tel.:  081—537-68 38

Faks: 081—537-68 62

E-mail: loess@poczta.umcs.lublin.pl

statystyka

 

Instytut Nauk Geologicznych, Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, Kijów

Fakultet Geograficzny, Lwowski Narodowy Uniwersytet im. I. Franko

Stowarzyszenie Geologów Ukrainy

Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin

Instytut Geografii, Uniwersytet Gdański, Gdańsk

Instytut Nauk Geologicznych, Polska Akademia Nauk, Warszawa

Komitet Badań Czwartorzędu, Polska Akademia Nauk, Warszawa

Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy

Geocentrum Polska

Oddział Lubelski Polskiego Towarzystwa Geograficznego

 

 

Komunikat III

 

Osady formacji lessowej

północnego Przyczarnomorza

9-13 września 2013 roku, Roksolany (Ukraina)

XVIII ukraińsko-polskie seminarium terenowe w ramach cyklu

,,Stratygraficzna korelacja lessów i osadów lodowcowych Ukrainy i Polski”

 

dedykowane profesorom

Wołodymirowi Krokosowi i Henrykowi Maruszczakowi,

wybitnym badaczom lessów


Komitet naukowo-organizacyjny

Przewodniczący:

Zespół:

Prof. dr hab. Petro Gożyk

Prof. dr hab. Maryna Komar

Prof. dr hab. Maria Łanczont

Prof. dr hab. Stanisław Fedorowicz

Prof. dr hab. Andrij Bogucki

Prof. dr hab. Teresa Madeyska

Sekretariat:

Dr Aleksej Krochmal

Dr Przemysław Mroczek

 

Problematyka seminarium:

 

Aktualne problemy genezy, stratygrafii i geochronologii formacji lessowo-glebowej

Problemy międzyregionalnej korelacji schematów stratygraficznych lessów

Nowe dane w biostratygrafii osadów plejstoceńskich związanych z problematyką seminarium

Paleogeograficzne rekonstrukcje paleokrajobrazów plejstoceńskich w świetle danych geoarcheologicznych i paleontologicznych

 

Program seminarium

 

8 września (niedziela)

 

10.00 wyjazd uczestników z parkingu Wydziału o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej UMCS

(al. Kraśnicka 2cd, Lublin)

10.20 – odbiór uczestników z dworca głównego PKP w Lublinie i przejazd do Lwowa

(dworzec kolejowy)

18.00 – wyjazd pociągiem ze Lwowa do Odessy

 

 

9 września (poniedziałek)

 

10.00 przyjazd uczestników do Odessy

11.00-12.00 – przejazd autobusem do Karolino-Bugaz (ośrodek wypoczynkowy „Sicz”)

12.30-13.30 – otwarcie seminarium, sesja plenarna

13.30-14.00 obiad

14.30-18.30 – sesja plenarna

19.00 – uroczysta kolacja

 

10 września (wtorek)

 

8.30-9.30 – śniadanie

9.30-10.00 – sesja terenowa – stanowisko Roksolany

12.00-13.00 – obiad w warunkach terenowych

13.00-17.30 – sesja terenowa – stanowisko Roksolany

17.30-18.00 powrót do ośrodka „Sicz”

18.30-19.00 kolacja

 

11 września (środa)

 

8.30-9.30 – śniadanie

9.30-13.30 sesja terenowa – stanowisko Roksolany

13.30-14.00 – powrót do ośrodka „Sicz”

14.00-14.30 – obiad

14.30-18.00 – sesja terenowa – stanowiska Kurortne i Primorskie

18.00-18.30 powrót do ośrodka „Sicz”

19.00 kolacja

 

12 września (czwartek)

 

8.30-9.30 – śniadanie

9.30-10.00 – podsumowanie seminarium

10.00-11.00 przejazd do ośrodka winiarskiego w Szabo

13.30 obiad

14.30 przejazd autobusem do Odessy

18.20 wyjazd pociągiem do Polski (Odessa-Lwów)

 

13 września (piątek)

 

7.00 przyjazd do Lwowa i wyjazd busem do Polski (Lwów-Lublin)

Przyjazd do Lublina planowany w godzinach popołudniowych

 

Komunikat III (format )

SPRAWOZDANIE

XVIII Ukraińsko-Polskie Seminarium Terenowe

"Pokrywa lessowa północnego Przyczarnomorza"

(9-13 września 2013 r., Roksolany (Ukraina)

 

W dniach 9-13 września br. w Roksolanach koło Odessy na Ukrainie odbyło się XVIII Ukraińsko-Polskie Seminarium Terenowe pod tytułem "Pokrywa lessowa północnego Przyczarnomorza". Tegoroczne spotkanie specjalistów geologii czwartorzędu ukierunkowanych na badania lessów dedykowane było profesorom Wołodymirowi Krokosowi i Henrykowi Maruszczakowi. Prof. H. Maruszczak miał swój wkład w badania nad rozpoznaniem lessów przyczarnomorskich. Uczestniczył on w szeregu wyjazdów badawczych i konferencyjnych realizowanych w rejonie Odessy i na podstawie badań realizowanych na Nizinie Nadczarnomorskiej wydzielił medyterańską odmianę lessów, która pod tą właśnie nazwą weszła do literatury.

Organizatorami konferencji byli pracownicy reprezentujący instytucje naukowe zarówno ukraińskie, jak też polskie. Główny ciężar prac przygotowawczych spoczywał na Instytucie Nauk Geologicznych oraz Muzeum Historii Naturalnej Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie, Fakultecie Geograficznym Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Franko we Lwowie, Zakładzie Geoekologii i Paleogeografii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Instytucie Geografii Uniwersytetu Gdańskiego. Przewodniczącym komitetu organizacyjnego był prof. dr hab. Petro Gożik (Kijów), zaś vice-przewodniczacymi: prof. dr hab. Maryna Komar (Kijów), prof. dr hab. Andryi Bogucki (Lwów), prof. dr hab. Maria Łanczont (Lublin) i prof. dr hab. Stanisław Fedorowicz (Gdańsk).

W konferencji uczestniczyło blisko 50 specjalistów z zakresu geologii, paleogeogeografii i paleontologii czwartorzędu. Tym razem w spotkaniu dominowali Polacy (22 osoby), pochodzący z ośrodków naukowych specjalizujących się z badaniach lessów (Lublin, Warszawa, Gdańsk, Wrocław, Kraków i Szczecin). Wśród nich byli także dwaj studenci-magistranci z Wrocławia, prezentujący wyniki swoich pierwszych, współautorskich badań w formie posteru. Poza nimi w konferencji uczestniczyło 20 Ukraińców (Kijów, Lwów i Odessa), jeden Rosjanin (Moskwa) i jeden Białorusin (Mińsk). Podczas sesji plenarnych (9 września) uczestnicy przedstawili referaty nawiązujące do tematyki konferencji, pozostałe trzy dni (10-12 września) były poświęcone na sesje terenowe realizowane w rejonie ujścia Dniestru do Morza Czarnego.

Przy wsparciu finansowym Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie na konferencję przygotowana została recenzowana monografia naukowa. Zawiera ona materiały naukowe zaprezentowane podczas sesji plenarnej, jak też sesji terenowych. Poza artykułami ściśle geologicznymi i paleogeograficznymi zawiera ona także informacje archeologiczne, omawiające historię ziem południowej Ukrainy od paleolitu aż po czasy starożytne i Średniowiecze.

Głównym obiektem geologicznym prezentowanym przez organizatorów podczas sesji plenarnej i następnie sesji terenowej był profil lessowy w Roksolanach. Jest to jeden z najbardziej znanych profili lessowych w Europie, dyskutowany od wielu lat w licznych publikacjach ze względu na różne podejścia do interpretacji jego stratygrafii. Ulokowany one jest na wschodnim brzegu limanu Dniestru około 15 km powyżej ujścia do Morza Czarnego oraz około 60 kilometrów na zachód od Odessy. Atrakcyjność geologiczną profilu potęguje unikatowe położenie geograficzne oraz wyjątkowy charakter ukształtowania terenu. Obszar ten położony jest w strefie stepowej z typową dla południowej Ukrainy, niemalże podręcznikowo wykształconą czarnoziemową pokrywą glebową. Jest to lessowe plateau o specyficznym klimacie, o cechach świadczących o znacznym jego kontynentalizmie, jak też wpływach śródziemnomorskich. Specyfika roślinności i fauny okolic Roksolan są postawą planów włączenia tego obszaru do rejonów chronionych. O dawnym osadnictwie świadczą znaleziska bezpośrednio na tym terenie zabytków archeologicznych (krzemieni) górnego paleolitu (informacja ustna archeologa prof. I.V. Sapożnikowa z Instytutu Archeologii Narodowej Akademii Nauk w Odessie) jak też powiązanych ze starożytną osadą grecką Nikonion założoną pod koniec VI w p.n.e. Współczesny krajobraz ujściowego odcinka Dniestru określić można jako typowo rolniczy z nastawieniem na uprawy roślin wymagających zarówno żyznych gleb, ja też specyficznego klimatu. Wśród uprawianych roślin na szczególne wyróżnienie zasługuje winorośl, z której region ten słynie już od starożytności, ze szczególnym uwzględnieniem okolic wsi Szabo, na zachodnim wybrzeżu Dniestru, gdzie zlokalizowana jest jedna z najstarszych (założona na początku XIX w. przez osadników ze Szwajcarii) i najbardziej znanych winnic na Ukrainie. Obiekt ten był zwiedzany w ostatnim dniu sesji terenowej.

Stanowisko w Roskolanach składa się z szeregu odsłonięć dostępnych do badań bezpośrednich w obrębie stromej ściany aktywnego klifu. „Monotonię” ściany klifu urozmaica szereg ujściowych odcinków głębokich, choć stosunkowo wąskich i krótkich wąwozów/jarów (~200 m długości) prostopadłych do jego krawędzi. Dla badaczy z Polski profil Roksolany stanowi niebywałą atrakcję geologiczną także z tego powodu, że zarejestrowano w nim na głębokości około 10-11 m metrów cienką (~2 cm), ale ciągłą warstwę pyłu wulkanicznego. W badaniach profili lessowych tefra stanowi doskonały marker stratygraficzny dla lessów z ostatniego cyklu glacjalnego. W tym przypadku jej pochodzenie jest nie do końca jasne, ale może być związane z erupcją wulkanów na Polach Flegrejskich na Półwyspie Apenińskim w górnym pleniglacjale.

Profil lessowy w Roksolanach, jak też dwa pozostałe prezentowane odsłonięcia na wybrzeżu Morza Czarnego (Kurortne i Primorskie) to przedstawiają się jako strome urwiste ściany lessowe o kilkudziesięciometrowych wysokościach. W omawianych profilach kolory typowo lessowe (jasnożółte-żółte) nie dominują, w zasadzie jest to „przekładaniec” warstw lessu i czerwono-brązowych, subhoryzontalnych smug - kopalnych poziomów glebowych, zgrupowanych w charakterystyczne układy. Osobliwością jest podobieństwo gleb kopalnych w całym profilu, niezależnie od ich stratygraficznej rangi. Ich rubinowa kolorystyka – wypadkowa klimatu i procesów diagenezy - znacznie odbiega od typowych barw, jakie są dokumentowane w profilach lessowych środkowej i zachodniej części europejskiego pasa lessów zlokalizowanego głównie w strefie klimatu umiarkowanego. Co ciekawe te intensywne barwy czerwieni to cechy diagnostyczne poziomów humusowych, a nie wzbogacania. Wymienione stanowiska, ze względu na eksponowany charakter ścian klifowych stanowią atrakcyjny przedmiot badań nad lito- i pedostratygrafia lessów mezo- i neoplejstocenu.

W profilu Roksolany udokumetowane w odsłonięciach warstwy lessów i poziomy gleb kopalnych odpowiadają poszczególnym 21 stadiom izotopowo-tlenowym, w nich też paleomagnetycznie wskazano położenie granicy Brunhes-Matuyama. Całość serii lessowej reprezentują pokrywę subaeralną na aluwiach terasy VII, kickansakiej Dniestru. W tych osadach rzecznych stwierdzono resztki kopalnej fauny ssaków, która odnosi się do tamanskiego kompleksu faunstycznego.

Tegoroczne spotkanie było okazją do zaprezentowania środowisku naukowemu wyników badań podstawowych realizowanych w ramach dwóch grantów MNiSzW (N N306 474138 oraz 691/N-Ukraina/2010/0). Pierwszy z nich związany jest z korelacją stratygraficzną lessów ukraińskich (kierownik prof. dr hab., S. Fedorowicz), drugi zaś z badaniami nad paleośrodowiskiem paleolitycznej ekumeny na terytorium strefy pery- i meta karpackiej (prof. dr hab. M.Łanczont).

W posumowaniu organizatorzy zaprezentowali także plany przyszłych wspólnych międzynarodowych badań nad lessami Polski i Ukrainy. . Kolejne 19. polsko-ukraińskie spotkanie specjalistów – badaczy lessu zaplanowano na 2015 rok. Ponownie odbędzie się ono na Ukrainie tym razem w rejonie Tarnopola pod hasłem „Lessy i paleolit”.